در کرسی علمی ترویجی مطرح شد:
در مرجحات تزاحم بین حفظ جان مادر و جنین، اولویت نجات جان جنین است
ارائه کننده كرسي علمی ترويجي با بیان دیدگاه خود مدعی شد: در مرجحات تزاحم بین حفظ جان مادر و جنین، اولویت نجات جان جنین است.
به گزارش دفتر مدیریت مؤسسۀ آموزش عالی حوزوی امام رضا(علیه السلام)، حجتالاسلام مجتبی عفتی ارائه کننده نشست علمی بررسی مرجحات تزاحم بین حفظ جان مادر و جنین به بیان دیدگاه خود پرداخت.
در ابتدا حجت الاسلام دکتر مهدی عزیزی دبیر علمی در مورد این مبحث بیان کرد: گاهی مادر در بین دو راهی حفظ جان خود و جنین قرار می گیرد که سوال پیش میآید آیا مجوزی برای سقط جنین صادر میشود و حکم فقهی آن چیست که از منظر فقه پزشکی به این مساله باید پاسخ داده شود.
حجتالاسلام عفتی ارائه کننده نشست مرجحات تزاحم بین حفظ جان مادر و جنین عنوان کرد: فرض را بر این میگیریم که مادری بیهوش بوده و امکان تصمیم گیری ندارد و براساس تشخیص پزشکان یا باید جنین زنده بماند و یا مادر؛و امکان اینکه هر دو نجات پیدا کنند وجود ندارد.
وی افزود: این یک مساله مبتلابه در پزشکی است؛ در این جا تشخیص به عهده مادر نیست و برعهده فقیه یا دکتر و یا ولی طفل است و باید ببینیم تشخیص صحیح از نظر فقهی چیست.
این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: در این مسیر بحث دو قسمت میشود؛ قسمت اول زمانی است که روح در جنین دمیده نشده، در این جا اختلاف زیادی وجود ندارد و مسالهای نیست و همه بر این قائلاند چون روح در جنین دمیده نشده تزاحمی پیش نمیآید و نجات جان مادر، مقدم است.
وی خاطرنشان کرد: چون مادر انسان بالفعل و زنده و جنین باقوه است و حالت انسانیت را هنوز پیدا نکرده، اما قسم دوم روح در بدن است که عدهای در این باره نظر دادند سقط جنین و حفظ جان مادر لازم است و برخی نیز سکوت کرده و پاسخی ندادهاند؛ این جا مساله در باب تزاحم میشود و باید دنبال مرجحات و ترجیحات بگردیم.
حجتالاسلام عفتی اظهار داشت: اجماع این است که یا قائل به سقط جنین هستند و هیچ کس قائل به خطر انداختن جان مادر نیست؛ در این جا دو نکته مطرح است، یکی اینکه تفاضل در نفوس نداریم یعنی یکی انسانتر نیست و بحث معصوم جداست و این تفاضل در حکم شرعی ندارد و در واقع مادر، مادر است ولی نقشی در انسانتر بودن ندارد.
وی گفت: طبق آیات الهی جنینی که در او روح دمیده شده انسان است و اختلافی در این زمینه وجود ندارد، اگر جنین آسیب ببیند دیه دارد و اگر برای او قصاص در نظر نگرفتهاند برای این است که جنین بسیار شکننده است، ما در مورد دمیده شدن روح، سن 4 ماهگی را ملاک میگیریم.
این ارائه دهنده نشست افزود: در مورد مرجحات حفظ جان مادر، دیدگاههایی وجود دارد، یکی از آن دفاع مشروع است، یعنی حفظ جان مادر مشروع بوده و مادر میتواند از جان خودش دفاع کند و وقتی جنین جان او را به خطر میاندازد اجازه سقط میدهند.
وی عنوان کرد: در این جا در مورد دفاع مشروع اینکه بیرونی یا درونی و ارادی و یا غیر ارادی باشد، میگویند فرقی نمیکند و شامل همه موارد میشود.
حجتالاسلام عفتی بیان کرد: نقد ما این است که دفاع مشروع از جانب مادر یا ولی جنین، گاهی تزاحم پیدا میکند و اینکه چه کسی گفته دفاع بیرونی تسری به دفاع درونی پیدا میکند؛ در این باره کسی که میگوید جان مادر از جنین مهمتر است تفاضل قائل است.
وی ادامه داد: گاهی میگویند مادر نقش والدین را دارد و مقدم بر فرزند است و یا اینکه سقط جنین کم خطرتر است و مادر باید حفظ شود، این هم یک ادعاست چه بسا مادر و بچه با هم از بین رفتند.
این ارائه دهنده نشست تصریح کرد: برخی میگویند اگر مادر را از بین ببریم، جان جنین هم به خطر میافتد در حالی که روال است مادر از طریق دستگاه زنده میماند تا جنین به دنیا بیاید.
وی اظهار داشت: نکته دیگر تفاوت در قصاص است، اینکه میگویند اگر کسی مادر را به قتل برسانند قصاص است، اما در جنین دیه است این را مرجح میدانند که باید مادر حفظ شود؛ در این باره اولا در کشتن جنین این گونه نیست همه قائل به دیه باشند برخی قائل به قصاص هستند اما اینکه دیه و قصاص برای ارزش گذاری است این گونه نیست حق است حکم نیست به این دلیل قابل اسقاط است و دیه ربطی به این ندارد، مثلا اینکه مردان دیهشان دو برابر است معنایش این نیست که انسانتر هستند.
حجتالاسلام عفتی خاطرنشان کرد: یکی دیگر از مسائلی که مطرح میکنند بحث اختیار مادر بر بدن است، اینکه مارد بر بدن خودش اختیار دارد بحث مهمی است، در بررسی چنین اختیاری را برای مادر نمیبینیم مادر قبل از ازدواج و بارداری اختیار دارد وقتی باردار شد دیگر اختیار بدن را ندارد.
وی گفت: اولین مرجح اهمیت محتمل است، هر چه اهمیت محتمل بیشتر باشد، اهمیت پیدا میکند، مثلا احتمال اینکه این جنین یکی از اولیای الهی شود کم است، اما محتمل زیاد است، ما نباید کاری کنیم که جامعه بشری از وجود چنین شخصیتی محروم شود.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: مرجح بعدی بالفعل و بالقوه است، مادر عمر خود را داشته است و خدا افزونش براساس حکمت است و باید تدبیر حکیمانه باشد، رها کردن مادر مخالف حکمت نیست.
وی بیان کرد: دیگری بحث روانی مادر است؛ زنان نسبت به فرزند عواطف زیادی دارند و مادر حاضر است خودش را فدا کند و چه بسا اگر مادر را برای زنده ماندن انتخاب کنند تا پایان عمر دچار افسردگی شود.
حجتالاسلام عفتی عنوان کرد: یک سری شبهات در این باره مطرح میکنند که مادر اصل و جنین فرع است، پاسخ اینکه اصل و فرع زمانی مطرح است که روح دمیده نشده باشد؛ اگر مادر به هوش باشد و بخواهیم اختیار بدهیم بحث دیگر است، ما در این جا 5 مرجحات از حفظ جان مادر از نظر فقها را ذکر کردیم و در نهایت تزاحم بین مادر و جنین حفظ، جان جنین ارجح است.
در این جلسه حجت الاسلام دکتر محمدعلی قاسمی از صاحب نظران فقه پزشکی و استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم و مدیر گروه فقه پزشکی مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) قم ناقد این نشست اظهار داشت: در این باب چند نکته مطرح است؛ نکته اول موضوع را به سمتی بردید که مادر بیهوش است؛ در فقه هیچ کس بیصاحب رها نشده است.
وی افزود: یعنی چه مادر، بیهوش باشد و یا نباشد از این جهت فرقی ندارد چون همان طور که جنین ولی دارد مادر نیز ولی دارد و باید اجازه بدهند ولی تصمیم بگیرد و یا اگر نبود حاکم شرع میتواند تصمیم بگیرد، پس بیهوش بودن و با هوش بودن تاثیری در فقه ندارد.
این ناقد نشست بیان کرد: نکته دوم اینکه تفاضل در انسانیت قائل نیستیم، اما توازن قائلیم گاهی زنده بودن را مفیدتر میدانیم، با اینکه انسانها خلق واحدهای دارند و از اصل جان و کرامت انسانی فرقی ندارند و عدهای بر زنده ماندهشان ترجیح دارد و ممکن است مرجحاتی برای زنده نگه داشتن مادر است.
وی اظهار داشت: فرض کنیم مادر و یا ولی بود دفاع مشروع است جنین که جنگی ندارد که دفاع باشد این جا دو نکته است و دو روایت داریم یکی روایت از ابی بصیر داریم و دیگری سند صحیح است، ابی بصیر روایت اول در مورد کسی است که با حیوانی برخورد میکند آیا حق دفاع دارد، بله دارد و دفاع مشروع کرده و دوم اینکه اگر کسی از بلندی پرت شود برای نجات جان خود میتوانیم خود را عقب بکشیم تا زنده بماند، پاسخ بله است، اینجا نیز دفاع مطرح است و حاکم شرع از مادر دفاع میکند.
حجت الاسلام قاسمی گفت: نکته دیگر این است مرجحات که فرمودید مرحجات شرعی است یا عرفی است، اگر بگویید شرعی است دلیل فقهی بیاورید که جان مادر مقدم است یا جنین که وجود ندارد و اگر مرجحات عرفی باشد آیا در بحث تعارض بین یک حرام و یک واجب که شما در حقیقت ارتکاب حرامی دارید سقط جنین است از این طرف ترک واجبی دارید حفظ جان مادر است و وقتی دعوا شد به مرجحات میرسیم، اگر دلیل نداشتید به سیره عقلایی عالم رسیدید ترجیحات ایشان از نظر فقهی قابل خدشه است.
وی بیان کرد: پس این را به سیره عقلایی واگذار میکنیم و عقلا مادر را انتخاب میکنند، یکی دیگر از مرجحات که گفته شد ممکن است جنین شخصی بزرگ شود از کجا مشخص که فردی بد نشود پس این ملاک نیست،پس این دلیل نمی شود بین ارتکاب حرام و ترک واجب تعارض شد مرجع فقهی نداریم عرفی هم نیست و ترجیح عقلی است.
این فاقد عنوان کرد: ما شی انگاری جنین را قبول نداریم او رابالاقوه انسان میدانیم و روح دمیده شد انسان میدانیم و این جا هم نمیتوان گفت جنین واجب تر است، در فقه است حفظ جان دیگری با از دست دادن جان خودت جایز نیست به غیر از ایثار و جهاد پس حفظ جان واجب است.
وی تصریح کرد: مادر از حفظ ایثار میتواند جنین را ترجیح دهد اما از نظر فقهی این طور نیست، اینکه گفته شد ممکن است مادر افسردگی بگیرد اینها جای فرض فقهی نیست امام فتوا دادند بین تعارض بین مادر و جنین باید صبر کنید یکی از بین برود و صبر کنید خدا انتخاب کند و یا دفاع مشروع را می پذیریم و حفظ جان مادر مهم است چرا که سیره عقلا را عمل میکنیم و جان مادر را عقلا ارجح میدانند.





