در هماندیشی علمی بررسی ظرفیت نظام آموزشی حوزه مطرح شد:
در اسلام غیر از قواعد مدنی یک زیربنایی به نام مکتب فکری نظامات اجتماعی داریم/جامعه برای طراحی نظامات، نیاز به ریلگذاری و قاعدهگذاری و اصول راهبردی دارد/حوزههای علمیه باید برای رشد و تقویت نظام اسلامی تلاش کنند
دومین جلسه هماندیشی علمی بررسی ظرفیت نظام آموزشی حوزه در دستیابی به فقه حکومتی و فقه نظام ساز با حضور ارائهدهندگان بحث برگزار شد.
به گزارش دفتر مدیریت مؤسسۀ آموزش عالی حوزوی امام رضا(علیه السلام)، در ابتدا حجتالاسلام سید محمدهادی پیشوایی دبیر علمی نشست با تشریح موضوع و بررسی آن توسط اساتید اظهار داشت: فقه ما قرار بوده از ابتدای عصر ائمه اطهار(ع) تا دوران اخیر نظامات جامعه را اداره کند که در این باره ائمه(ع) با فراز و نشیبهایی مواجه بودند.
وی تصریح کرد: ائمه(ع) پاسخگوی نیازهای فردی و اجتماعی و سیاسی جامعه عصر خودشان بودهاند و در عصر غیبت با فاصلهای، عصر آل بویه را با حضور بزرگان شیعه چون شیخ مفید و سید مرتضی در بغداد و مرکز خلافت بنیعباس داریم که همگی قاضیالقضات و در دارالخلافه هستند و در نتیجه به نوعی حقوقدان برجسته حاکمیت به شمار میروند.
دبیر علمی این نشست عنوان کرد:فقه ما هر چند طراحی نظام سیاسی نمیکند اما نظامات اجتماعی در آن دخیل است و دورهای داریم که فقه به نجف میرود و انقطاعی حاصل میشود؛ اما در دوران بنای حوزه علمیه حِلِّه در قرن ششم این شکوه باز میگردد و بزرگان ما در بطن سیاست و اداره جامعه حضور دارند.
وی ادامه داد: در عصر صفویه بزرگانی چون بهایی و علامه مجلسی نیز قاضیالقضات و پاسخگوی مستقیم نظامات اجتماعی هستند و حوزهها در میان مردم و بازار و در کنار مرکز حکومت است، اما بعد از صفویه، فقه از پایتخت کنده میشود و به نجف میرود و فاصله بین حکومت و حوزه اتفاق میافتد و در دوران قاجار انقطاع حاصل میشود.
حجتالاسلام پیشوایی خاطرنشان کرد: در دوره قاجار حوزه علمیه دیگر در تهران به عنوان حوزه اصلی نیست و حوزه اصلی به نجف میرود و این انقطاع قبل از مشروطه بیشتر میشود فاصله میان حوزه و حاکمیت زیاد است و در پهلوی این فاصله شدت میگیرد.
وی گفت: به ویژه با آمدن مدرنیته فاصله بیشتر میشود و حوزه علمیه تا پاسخگویی نظامات فاصله زیادی دارد تا اینکه امام(ره) در قم قیام میکند، البته قبل ایشان مرحوم شیخ عبدالکریم حائری این شرایط را خوب درک میکند و میخواهد حوزه را به پایتخت بیاورد؛ چون حوزه نباید از جامعه جدا باشد.
دبیر علمی این نشست افزود: در این شرایط آمدن علما به قم و تشکیل حکومت اسلامی حوزه پیشرفت خوبی داشت و حوزه در بطن جامعه قرار گرفت، اما نظامات جامعه دیگر آن چه در قاجار بود نیست؛ در این خصوص فقهی که امروز میخوانیم فقه شیخ انصاری و آخوند خراسانی است.
وی بیان کرد: بزرگان حوزه تلاش زیادی کردند که فقه به روز رسانی شود و فاصله بین حوزه و حاکمیت کم شود، اما پس از 45 سال از انقلاب، در پیام رهبری به صراحت میبینیم که این فاصله هنوز پر نشده و فقه ما با افق تمدن سازی و طراحی نظاماتاش فاصله دارد.
حجتالاسلام پیشوایی عنوان کرد: در حال حاضر جامعه و حکومت ما نه فقط انتظار ترمیم نظامات بلکه طراحی نظامات را دارد ،فضاهای غربی دارند برای جامعه سبک زندگی طراحی میکنند و امروز از فضای حوزه انتظار میرود طراحی نظامات اجتماعی داشته باشد، در این میان سوال این است که فقه موجود ما چه میزان توانایی دارد که نظامات جدید را برابر تمدن غربی ایجاد و نظامات جدید طراحی کند و یا با جامعالفقه و اندیشه دینی ما هماهنگ نماید.
در ادامه هماندیشی حجتالاسلام کمیل قنبر زاده ارائه دهنده نشست علمی ابتدا با اشاره به رویدادهای اخیر تصریح کرد: با حمله مستقیم اسرائیل به ایران، بیش از گذشته به عنصر هویتی پنجم مقام رهبری یعنی نوآوریهای تمدنی نیاز پیدا خواهیم کرد، در شرایط فعلی دیدگاه دوگانهای در ملتهای دنیا به وجود آمده و آزادی خواهان متوجه نظام سلطه استکباری و نظام ظالم که به ارزشهای انسانی توجهی ندارد شدند.
وی خاطرنشان کرد: در رابطه با بیانیه رهبری در مورد حوزه نکات فراوانی وجود دارد که به چند محور اشاره میکنیم، نکته اول تقابل تمدن غربی است؛ در طول تاریخ حتی زمان صفویه با یک تمدن رقیب با تمدن اسلامی مواجه نیستیم، چون غرب قبل از رنسانس که از تمدن قابل ذکری بررخوردار نبود، از قرن 16 در حال پایهزیزی یک تمدن جدید است.
این ارائه دهنده نشست علمی اظهار داشت: به مرور با شکلگیری تمدن جدید در غرب تقابل این تمدن با همه تمدنها و حتی خرده فرهنگها از جمله تمدن اسلامی آغاز شد و واژهای تحت عنوان تهاجم فرهنگی تنها مربوط به دو سده اخیر است و قبل از آن تمدنی نبود که بخواهد مواجه باشد.
وی گفت: برخورد فقهی با مساله مهم است و باید موضوع را بررسی کنیم؛ فقیه معاصر و فقیهی که نمیخواهد متوقف شود باید به سوالات جدید پاسخ دهد،؛ یک زمان مواجهه تمدنی است و از یک موضوع خاص خارج هستیم و تمدن رقیب، زندگی ما را فرا میگیرد و مقدمه تشکیل تمدن نظامات اجتماعی است؛ در این راستا در بیانیه صراحتی قابل توجه است، رهبری فرمودند کشورها به وسیله نظامات اجتماعی اداره میشود این معنایش نفی حاکمانشان نیست اشاره به نرم افزار اداره جامعه دارد، اساسا کشورها به وسیله نظامات اجتماعی اداره می شوند.
حجتالاسلام قنبرزاده افزود: این تعبیر دقیقی است، اینکه گمان کنیم به وسیله بیان قوانین و احکام رفتارها و قواعد میتوانیم کشور را اداره کنیم این خلا فکری است ما در اسلام غیر از قواعد مدنی یک زیربنایی به نام مکتب فکری نظامات اجتماعی داریم.
وی با بیان اینکه اصلا نظامات اجتماعی چیست که بخواهیم فقه نظام ساز داشته باشیم بیان کرد: در فرمایش رهبری در چهارمین عنصر از ابعاد هویتی حوزه فرمودند:مرکز تولید و تبیین اندیشهی اسلام در باب نظامات اجتماعی؛ از نظام سیاسی و شکل و محتوای آن، تا نظامات مربوط به ادارهی کشور، و تا نظام خانواده و روابط شخصی، بر اساس فقه و فلسفه و منظومهی ارزشی اسلام است.
این ارائه دهنده نشست علمی عنوان کرد: ایشان فرمودند شارع در مسائل دارای نگاه کلان است و فرمودند شما باید تلاش کنید نگاه کلان شارع را استخراج کنید و بعد فرمودند فتوای فقیه در هر مساله باید بخشی از آن نگاه کلان شارع به عنوان بخشی از آن دیده شود؛ این تعابیر فراتر از نگاه ساده انگارانه به مساله نظامات اجتماعی است.
وی تصریح کرد: با مبانی فکری هستی شناسی و اهداف و مفاهیم ارزشی جامعه اداره میشود و حلقه اتصال این نهادها و سازمانها اهمیت دارد و جامعه ریلگذاری و قاعدهگذاری و اصول راهبردی نیاز دارد و براساس آن میتوان نظامات را طراحی کرد پایه طراحی نظامات اجتماعی و نگاه کلان شارع و اصول مکتبی که زیربنای شریعت و احکام و قوانین مدنی است آن اصول باید به نحوی استخراج شود.
حجتالاسلام قنبرزاده خاطرنشان کرد: یک مینای دیگر در فرمایشات رهبری به عنوان امتداد فلسفه یاد میشود حرکت از مبانی است؛ از مبانی معرفتی به اصول دست یابیم تا بتوانیم نظامات را بسازیم و اصول زیربنایی از مبانی دینی و ارزشهای اسلامی به دست میآید.
وی ادامه داد: به جای اینکه نظامات را از شرق و غرب وارد کنیم و ادعای اسلامی سازی داشته باشیم باید از لایه زیرین شروع کنیم و همه نظامات براساس مبانی راهبری طراحی شود.
در این نشست حجت الاسلام یحیی عبداللهی دومین ارائه اهنده نشست نیز اظهار داشت:دو محور مهم در نظام فکری تحت عنوان عقلانیت و فلسفه و اصول فقه و ریشه تفاوتها مورد بحث است؛ یکی منظرشان نسبت به دین و اینکه دین را چه تلقی میکنند و رویکرد دین شناسی آنها چیست و دوم نگاه موضوع شناسی است یعنی ضرورت امروز عصر حاضر و موضوع مستحدثه عصر حاضر را چگونه شناسایی و تعریف میکنند.
وی افزود: اگر بخواهیم طبق بیانیه رهبری وارد یک حوزه در مقیاس تمدنی شویم که روح بیانیه این بود حوزه باید در تراز تمدن اسلامی ایفای نقش کند به نظر میرسد این دو خلا را داریم که هم نگاه دین شناختی و هم موضوع شناسی از کاستیها و ضعفهای جدی رنج میبرد و باید یک مطالعه مجدد و بازخوانی و بازگشت به مبانی داشته باشیم و روی این موضوع سرمایهگذاری کنیم.
این ارائه دهنده نشست عنوان کرد:دین را اگر به شریعت تقلیل دادیم و شریعت را در احکام و گزارهها ببینیم یک نوع تلقی از دین است؛ در حالی که تعبیر الاسلام هو الحکومه را داریم و امام خمینی(ره) چنین تعابیری دارند که اصل اسلام، نظام اسلامی است و حوزهها باید برای رشد و تقویت نظام اسلامی تلاش کنند و حرکت باید از نظام اسلامی و حکومت و ولایت باشد و اساس اسلام این است و قوانین و احکام فرع اسلام است و اصل اسلام را نباید از جنس گزارهها بدانیم.
وی بیان کرد: اصل اسلام حکومت اسلامی است که در عصر حاضر محقق شده و باید تقویت و از آن حفاظت کنیم و همه فعالیتهای حوزه باید معطوف به این هدف باشد؛ در بحثهای کلامی سرفصلی به نام دین شناسی نداریم و این بحثها در میراث و تراث ما ضعف است و دین باید جریان ولایت و حکومت باشد و اصل و اساس آن ولایت الهی و ائمه معصومین است و در عصر غیبت به ولایت فقیه میرسد بعد قوانین و گزارهها باید استنباط شود این دو لایه ولایت و شریعت باید در دین تعریف کنیم.
حجت الاسلام عبداللهی تصریح کرد: باید در موضوع شناسی دین، نگاه تمدنی داشته باشیم و نکته دوم اینکه اگر بخواهیم دین را در همه لایههای تمدن جریان دهیم که تمدن اسلامی شود همه شئون تمدن تحت ولایت الهی قرار بگیرد و قوانین شریعت اسلامی باشد، یک چنین تصویر و افق و چشم اندازی باید محقق شود.
وی گفت: به نظر می رسد سه لایه را باید از یکدیگر تفکیک کنیم نخست مکتب یعنی همه آموزههایی است از کتاب و سنت از یک موضوع به دست میآید؛ لایه دوم علم و دانش است و این مکتب باید در لایه لایه دانش امتداد داشته باشد و لایه سوم وارد الگو و نهادهای اجتماعی میشویم.
این ارائه دهنده نشست علمی خاطرنشان کرد: اگر مبانی را از نگاه کلان دین شناسی تعریف کنیم و وارد شان شارع شویم و ارتقا دهیم و شارع را در مقام ولایت ببینیم که تشریع میکند تعریف ما از حکم نیز توسعه مییابد؛ خداوند از طریق همه قرآن دارد ولایت میکند و همه اینها نیاز به فقه دارد و در مجموع سه لایه و مقطع مکتب را باید از هم تفکیک کنیم و فقه ما باید نظاممند باشد.





