آیت الله رشاد در هفتمین جلسه درس خارج فقه مهندسی ژنتیک مطرح کرد:
و » قواعد اصولی « ،» قواعد اخلاقی « ،» قواعد نظری « مبانی نظری فقه زیست فناوری/ تعریف
.» قواعد فقهی «
اشاره:
آنچه پیش روی خوانندگان ارجمند قرار دارد، سلسله مباحثی است برگرفته از دروس خارج فقه آیت الله رشاد
فقه التکنولوجیا الحیویة و الحرب البیولوجیة(، هفت ( » فقه مهندسی ژنتیک و جنگ بیولوژیک « که تحت عنوان
صبح روزهای زوج هفته، در مؤسسه آموزش عالی حوزوی امام رضای تهران ارائه میشود. این دروس بصورت
ایشیا/ مدرسه فقاهت( قابل دریافت است. )روش اتصال به شبکه ( Eshia برخط )آنلاین( از طریق شبکه اینترنتی
در پایگاه رسمی استاد، توضیح داده شده است(
ضمنا صوت و متن دروس نیز در پایگاه رسمی آیت الله رشاد، پایگاه رسمی حوزه امام رضا )ع(، کانال آیت الله
رشاد و کانال حوزه علمیه استان تهران، در شبکههای ایتا، سروش و بله، برای استفاده فضلا و طلاب عزیز متناوبا
بارگذاری میشود.
بسم الله الرحمن الرحیم
در فقه » قواعد فقهی « و » قواعد اصولی « ،» قواعد اخلاقی « ،» قواعد نظری « جایگاه
در جلسه گذشته منطق ساختاربندی فقه زیست فناوری تبیین شد و گفتیم: میتوان مباحث فقه مهندسی ژنتیک را
فقه زیست فناوری، » قواعد نظری « مجموعاً در حدود ۲۰ فصل سامان داد. و همچنین گفتیم: میتوان بلکه میباید
در آن را قبل از » قواعد فقهی اختصاصی و پرکاربرد « و نیز ،» قواعد اصولی پرکاربرد « ،» قواعد اخلاقی مرتبط «
اجمالاً توضیح داد. البته میتوان بحث از هر یک از این چهار نوع ،» فروع فقهی زیست فناوری « ورود به بحث از
قواعد را به جای طرح و شرح متمرکز در آغاز این حوزه فقهی، به تناسب فصول، آنها را در سراسر مباحث آن
توزیع کرد و هر مورد از آنها را در اول فصل مربوط بررسی کرد.
اینکه قواعد اربعه مربوط به هر فقهی باید در آغاز آن طرح و شرح شود، بدان جهت است که: قبل از ورود به
بحث از مسائل و فروع هر حوزه فقهی، فقیه مواضع خود را نسبت به این قواعد روشن کند، چون اینها زیرساختها
و پیشانگارههاییاند که رای فقیه در فصول فروع فقهی بر آنها مبتنی خواهد بود. زیرا مثلا فقه و اخلاق، دست
در آغوش هم دارند، و از نشانههای فقه پیشرفته آن است که با اخلاق پیوند خورده باشد. و قهراً یک فقیه روشن
بین بر خلاف اخلاق فتوا نمیدهد. لهذا در آغاز هر قسمی از فقه بلکه اول هر باب از آن و قبل از ورود به بحث
مربوط بدان مورد » قواعد اخلاقی « و ،» قواعد فقهی « ،» قواعد اصولی « ،» مبانی نظری « ، استدلالی و استنباطی در فروع
بررسی قرار گیرد. و آراء فقیه فذّ و فطن در مقام استنباط، همانطور که باید مبتنی بر مبانی باشد، و همانسان که بر
قواعد اصول و فقهی مستند شود، بر خلاف قواعد اخلاق هم نباید باشد. لهذا بسا بهتر است قواعد اخلاق هم به
جای آنکه به عنوان ملاحق، در پایان هر قسم از فقه مطرح شود در آغاز آن بررسی گردد.
البته ما اینجا بنا بر بحث تفصیلی و حتی ارائه فهرست تفصیلی نداریم؛ بلکه تنها از باب ذکر نمونه به برخی مبانی،
اصول و قواعد و موازین اشاره میکنیم و با شتاب از آن عبور میکنیم، از این رو ما هر یک از این چهار دسته را
موضوع یک فصل قرار دادهایم. در حالیکه اگر بنا بر تفصیل داشتیم باید هر یک از مبانی نظری، قواعد اصولیه،
قواعد فقهیه و قواعد اخلاقیه را، در عرض مسائل فرعی فقهی محض )بصورت بخش مستقل( مورد بررسی قرار
گیرند و هر یک نیز متشکل از چند فصل باشد.
با توجه به اینکه: مباحث فقهی محض فقه زیستفناوری را بر اساس ابعاد و عرصههای تاثیر مهندسی ژنتیک بر
معرفت و معیشت بشر معاصر به شانزده بخش و محور تقسیم کرده بودیم، هر یک از این شانزده محور را موضوع
یک فصل لحاظ میکنیم و هر کدام از چهار دسته قواعد را نیز موضوع یک فصل قرار می دهیم؛ بدین ترتیب
مجموعه مباحث فقه زیستفناوری شامل بیست فصل خواهدشد.
اکنون به عنوان موضوع درس امروز، قبل از اینکه فهرستی از بعضی از نمونههای عمده مبانی نظری را مورد اشاره
قرار دهیم، توضیحی راجع به ماهیت هر یک از این مبانی و قواعد عرض میکنیم. هر کدام از عناوین تعریف
از این عنوانها نسبتا مفصل بحث کردیم. » فقه السیاسه « خاص خود را دارند. ما در سلسله مباحث مقدماتی مربوط به
نسبت هر یک از اینها با دیگری را به تفصیل، مورد بررسی قرار دادیم. دوستانی که در جلسات فقه السیاسة
حضور داشته اند این مباحث را شنیده اند.
اکنون به اجمال، تعریف هر یک از اینها را عرض میکنیم تا بتوانیم به نمونههایی از هر کدام از اینها اشاره
کنیم.
تعریف مبانی نظری
القضایا العامة « : در دروس فقه السیاسة مبانی نظری فقه )الفَرَضیات النظریه للفقه( را با این عبارت تعریف کردیم
الأساس التی تَبتنی علیها القواعد الأصولیه و قواعد الفقه و تتحاول الفروع الفقهیه حسب متطلّبات تلکم القضایا و
قضایای کلیة بنیادینی که قواعد اصولیه و قواعد فقهیه برایند آن است و پاسخ پرسشهای فروع فقهیه ؛» معطیاتها
نیز مبتنی بر مقتضیات و دستاوردهای این قضایای کلی صورت می بندد. بنابر این، مبانی نظری کل فقه نسبت به
کل فقه، مبانی نظری قسمی از فقهِ، نسبت به آن قسم از فقه، عبارت از گزارهها و قضایای کلی هستند که حتی
قواعد اصولیهای که مورد تمسک قرار میگیرند و نیز قواعد فقهیهای که مورد استناد قرار میگیرند و احیاناً فروع
فقهیة جزئیهای که مورد استنباط قرار میگیرند، همه و همه، به نحوی، برآیند آن مبانی بشمار میروند و فروع
فقهیة جزئیه، حسب مقتضای آن مبانی فراچنگ میآیند.
تعریف قواعد اخلاقیه
قواعد اخلاقی نیز عباتند از: قضاهای کلّی ارزشیای که قضایای جزئی ارزشی که اخلاقیات نامیده میشوند برامد
و فروع آنها قلمداد میشوند. در واقع وزان قواعد اخلاقیه به قضایای اخلاقیه جزئیه همان وزان قواعد فقهیه به
قضایای فقهیه جزئیّة است. کارکرد قواعد اخلاقیه، معیاریت صحت استنباطات فقهی است. زیرا اگر بپذیریم که
خداوند متعال جهان را اخلاقی یآفریده است، از مکلفین میخواهد که اخلاقی زندگی کنند، که قطعا چنین است،
قطعا حکم مغایر اخلاق نیز اعتبار و جعل نمی فرماید. پس اگر استنباط فقیه به فرع ناسازگار به ارزشهای اخلاقی
منتهی شده ، معلوم میشود او در استنباط به خطا رفته است. پس اخلاق جارچوبی برای فقه قلمداد میشود.
تعریف قواعد اصولیه
آلیّات منهجیّة تحصل من البحث الأصولیّ، و یسع أن تُستَخدمم « : قواعد اصولیه را ما به عبارت زیر تعریف میکنیم
اما مسائل اصولیه را عبارت » فی طریق فهم الأحکام عن النصّ الدّینی أو کشفها عن العقل السّلیم او الفطرة النقیّة
» کلّ ما یبحث عنه فی علم الأصول، ثبتت آلیّته بعد البحث عنه ام لا « : میدانیم از
همینجا باید یادآوری کنیم که: در دروس فلسفه اصول )مبحث مسائلپژوهی علم اصول( این مطلب را به تفصیل
بحث کردیم و گفتیم که: بین قواعد اصولیه و مسائل اصولیه باید تفکیک قائل شد. مسئله اصولیه، هر مطلبی است
که در علم اصول مورد بحث قرار میگیرد هر چند نهایتا رد شود و تبدیل به قاعده اصولیه نشود. )به تعبیر
امروزیها، جامعه نخبگانیِ این علم، یعنی اصحاب اصول، آن را مورد بحث قرار میدهند( مانند قیاس و انسداد
اما در نهایت بمثابه قاعده اصولی برای کاربست به عنوان ابزار استنباط پذیرفته نمیشود، لهذا میتوانند مساله
اصولیه بشمار آیند اما قاعده اصولیه قلمداد نمیشوند؛ بنابر این مسئله اصولیه، همواره با قاعده اصولیه برابر نیست.
قاعدة اصولیه، آن چیزی است که پس از بحث و بررسی اصولی ، بصورت یک واحد روشگانی برای استفاده در
فرایند استنباط فروع فقهی پذیرفته میشود. پس آنگاه که یک مسئله اصولیه به تولید یک واحد و ابزار استنباطی
که در فقه کاربرد دارد منتهی میشود قاعده اصولیه قلمداد میشود. کل مسائل و مباحثی که به طور متعارف،
اصحاب اصول و جامعه نخبگانی این دانش، آن را در این علم مورد بحث قرار میدهند مسائل اصولیه هستند اما
هر مساله مورد بحث قاعده اصولیه نیست. پس مسائل اصولیه أعم از قواعد اصولیه هستند. علاوه بر اینکه اصولاً
را دست کم باید به » مسئله علم « مسئله علم، معانی مختلفی دارد که اینجا محل بحث آن نیست. ما ترکیب و تعبیر
چهار معنا اخذ کنیم که یکی از آن چهار معنا همین است که الآن مورد اشاره قرار دادیم. ما در دروس فلسفه
» کلُّ ما یُبحمث عنه فی علم الأصول عادة و إن لم ینته الی قاعدة اصولیة « : اصول مسئله اصولیه را عبارت دانستیم از
بعضی از مسائل بمثابه » تثبت آلیتها للإستکشاف «: گفتیم آنچه در اصول بحث میشود، به دو دسته تقسیم میشود
ابزار استنباط اثبات میشود و فقیه و اصولی آن را بمثابه قاعدة اصولیه برای استنباطات فقهیه میپذیرد. بعضی دیگر
.» لم تثبت آلیتها للإستکشاف « چنین نیستند. لهذا میگوییم
» قواعد الفقه « تعریف
برخلاف نظر مشهور که میگوید: قواعد فقهیه عبارتند از فروع فقهیة کلیه؛ به نظر ما همگی از قسم قضایای فقهیه
نیستند. قواعد فقهیه دارای انواع گوناگونی اند. تنها بخشی از قواعد فقهیه، فروع فقهیة کلیه هستند )در مقابل فروع
فقیه جزئیه( اما بسیاری از آنچه امروز از آنها به قواعد فقهیه تعبیر میشود، در واقع قضایای عامة فطریه، یا قضایای
عامة عقلیه هستند. و برخی از آنها از جنس مباحث فلسفی اند برخی دیگر آن نیز از جنس مباحث کلامی هستند.
کما اینکه برخی دیگر از آنچه امروز به قواعد فقهیه نامبردارند یا از قضایای عامه و کلیه سمعیه اند و از کتاب و
سنت اخذ شدهاند یا از قضایای کلیه عقلاییه هستند و عرف عقلا آن را پذیرفته و شارع نیز آن را ردع نفرموده و
الان به مثابه قاعده فقهی شناخته میشوند.
استفاده کنیم. در هر حال، » قواعد الفقه « از عنوان » قواعد فقهیه « با توجه به انواع مورد اشاره بهتر است به جای تعبیر
قضایا عامّة فطریة، او عقلیّة )فلسفیّة کانت او « : را ما عبارت میدانیم از » قواعد الفقه « ، با توضیحی که عرض شد
أو ،» الإستنباط « کلامیّة(، او سمعیّة، او عقلائیّة یسع أن تُستَخدمم لإصطیاد الفروع الفقهیّة الجزئیّة علی نمط
.» تطبیق الکلّی علی الجزئی ،» التطبیق « أو ،» التوسیط « أو ،» الإستنتاج «
این تعریف، تعریف پسینی قواعد فقهیه است، یعنی: ناظر به همه مجموعه قواعدی است که امروزه بمثابه قواعد
اطلاق کنیم باید بخش قابل توجهی از » فروع فقهیة کلیه « فقهیه شناخته میشوند. اما اگر قواعد فقهیه را فقط به
قواعد فقهیه موجود را، از ذیل این عنوان خارج کنیم، در آن صورت شمار قواعد فقهیه کمتر از کنون خواهد شد
و طبعاً دستهبندی آنها هم تفاوت خواهد کرد، و تعریف مشهور نیز مناسبترین تعبیر قلمداد خواهد شد.
» مسائل الفقه/ فروع فقهی « تعریف
در اینجا فروع فقهی را هم به اجمال تعریف کنیم تا تفاوت مسائل فقهیه با قواعد فقهیه نیز روشن شود. ما قواعد
ما یبحث عنها فی الفقه و تّستَنبمط عن مصادر التشریع رأساً بمدد القواعد الأصولیّة، « : فقهیه را هم عبارت میدانیم از
.» او تُصطاد علی نمط الإستنتاج العقلی او التطبیق بمدد قواعد الفقه
مبانی نظری فقه زیستفناوری
عرض کردیم میخواهیم به مبادی نظری فقه، البته آن دسته از مبادی نظری که به نحوی با مباحث فقه مهندسی
ژنتیک ارتباط وثیق دارد یا در این حوزه فقهی پرکاربرد است بپردازیم. یعنی آن قواعد و زیرساختهای نظری
ای که بسا کسی در بیان رأی اش در مسئله ای از مسائل فقه مهندسی ژنتیک، به آن تمسک کند، هر چند مردود
باشد. متقابلا، احیاناً اصول بر زیرساختهای نظری که مخالف او بخواهد به آن تمسک کند. به هر حال اینجا
میخواهیم این دسته از مطالب و مباحث را مورد اشاره قرار دهیم.
اصل اول: سنن تکوینیه فراگیر الهی
یکی از این مبادی و مبانی اصل فراگیر بودن سنن تکوینیه الهیه است که بر اساس مشیت تکوینیة الهیه، بر همه
عوالم حاکم و در همه ساحات و سطوح هستی جاری است. خارج از این سنن، هیچ ارادهای نافذ نیست و کسی،
تکویناً نمیتواند از این سنن خارج شود. لهذا ممکن است از این اصل بتوانیم این نتیجه را بگیریم که اگر نوعی از
تصرف در هستی و کائناتِ حیّه، )موجودات زنده(، ممکن و میسر باشد ، به این معنا خواهد بود که ما خارج از
سنن الهیه عمل نکرده ایم و توحید در خالقیت الهی نقض نشده.
اصل دوم: عدم تبدل سنن الهیه
اصولاً سنن » رفض التبدیل لسنن الله و خلقه مطلقاً « . اصل دیگر از مبادی نظری، رد امکان تبدیل سنن الهیه است
الهی تغییر ناپذیرند. این به مثابة یک اصل پذیرفته است. چون بنا نداریم به نحو تفصیلی سنن الاهیه را بررسی
کنم، به همین اشاره کفایت میکنیم؛ شواهد قرآنی این مواردرا یادداشت کرده ام، ولی از آن عبور میکنیم. از
) فاطر: ۴۳ ( » فَلَنْ تَجِدم لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدیلاً وم لَنْ تَجِدم لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْویلاً « : باب نمونه
اصل سوم: جریان خلقت به واسطه اسباب
است. ما در درس سوم، اجمالی از آن را در پاسخ به این شبهه که » جریان الأشیاء بالأسباب « ، اصل و مبنای سوم
مهندسی ژنتیک نوعی دخالت در خلقت است و اعمال فرایندهای زیستفناورانه به این معناست که بشر دارد
خارج از مدار اراده تکوینیه الهیه عمل میکند، مورد بحث و بررسی قرار دادیم. عرض کردیم چنین نیست. بلکه
بشر به مثابة اسباب و ابزارهای جریان خلقت، این جا نقش آفرینی میکند: أبی الله أن یُجری الأشیاء الا بالأسباب.
اصل چهارم: تداوم بیوقفه خلقت
» لایقفی « است. خلقت پایان نگرفته است و متوقف نشده است. بلکه خلق یک سیر » عدم إنقضاء الخِلقه « اصل دیگر
یمسْئَلُهُ ممنْ فِی السَّماواتِ وم الْأَرْضِ کُلَّ یموْمٍ هُوم فی « . دارد. خداوند متعال همچنان و هر دم در کار خلق جدید است
الرّحمن: ۲۹ ( حسب یک تفسیر این آیه دلیل حاجت بی وقفه همه موجودات به افاضه وجود و در نتیجه ( » شَأْنٍ
عدم وقفه در خلقت است. اجمالاً در جلسه سوم به بعضی روایات هم استناد کردیم.
اصل پنجم: تفاوت خلقت با صناعت
اصل دیگر اینکه تفاوت است بین خلقت و ایجاد با صناعت و احیا؛ از این رو میان خلقت و ایجاد که تنها از خالق
تعالی ممکن است و اعمال میگردد با صناعت و تصرفات صناعی که از بشر بر میآید و آن هم بر اساس اعطای
تسخیر به بشر از سوی باری، توسط انسان صورت می گیرد نباید خلط کرد، طبق » حق تشریعی « و » اذن تکوینی «
آیات قرآن و احادیث شریف خلقت منحصر در خالق است و صناعت که با استفاده از قوانین مجعول الاهی و به
اذن حق میتواند صورت گیرد، از بشر ساخته است.
اصل ششم: حصر علیت حقیقی در حق تعالی
اصل دیگر اصل حصر علیت حقیقی به حق تعالی است. بدین جهت غیر حق تعالی، آفریننده نمیتوانند باشند. البته
به اذن الله ممکن است جز الله نیز در خلقت موجود دیگر نقشآفرینی کند )اما در این صورت غیر الله ابزاری بیش
نخواهدبود( میتواند فرآیند خلقت را قوانین الاهی طی کند و مخلوقی پدید آید. مثلاً نقشی که حضرت عیسی
وم رمسُولاً إِلی بمنی إِسْرائیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیمةٍ مِنْ رمبِّکُمْ أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهمیْئَةِ الطَّیْرِ «: سلام الله علیه داشتند
فَأَنْفُخُ فیهِ فَیمکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وم أُبْرِئُ الْأَکْممهم وم الْأَبْرَصم وم أُحْیِ الْمموْتی بِإِذْنِ اللَّهِ وم أُنَبِّئُکُمْ بِما تَأْکُلُونَ وم ما تَدَّخِرُونَ
آل عمران: ۴۹ ( از آنجا که اوّلاً: خلقت به معنی ایجاد و از ( » فی بُیُوتِکُمْ إِنَّ فی ذلِکم لَآیمةً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ
عدم به وجود آوردن است، ثانیاً: خلق عملی بی پیشینه و بدون اقتباس از الگوی موجود )فطر( است، کار حضرت
مسیح )س( ایجاد نبود، احیا بود، طبق صریح این آیه آن حضرت با استفاده از مواد موجود و طبق نمونه موجود
فرآیند احیا را طی میکرد تا باذن الله موجود زندهای )پرندهای( پدید میآمد، اطلاق خلق به فعل حضرت عیسی
)ع( یا به معنی لغوی )غیراصطلاحی( است یا به معنی مجازی است )خلق به معنی احیا به کار رفته(. و الا خلقت و
علیت حقیقیه منحصرا در ید قدرت ذات باری تعالی است. سایر عوامل چه عوامل ارادی و چه علل غیر ارادی
)طبیعی(، حقیقتاً علت نیستند، بلکه همگی مُعِدّ هستند و نقش إعدادی دارند. خدای متعال هم، حسب این اصل
عمل عوامل اعدادی در طول مشیت » أبی اللهُ أن یُجری الأشیاء إلا بالأسباب « : کما اینکه برخی اخبار واردشده
تکوینیة الهیه قرار می گیرند. برای تحقق مشیت تکوینیة الهیه نقش إعدادی ایفاء می کنند.
اصل هفتم: تعظیم حیات و ضرورت صیانت از آن
اصل دیگر، اصل تعظیم حیات، ارزش ذاتی حیات و ضرورت صیانت از این موهبت الهیه است. گویی ما داریم
در اینجا به نحوی به مقاصد الشریعة مرتبط با حوزه فقه مهندسی ژنتیک هم اشاره میکنیم. تصرفی که در هستی
میکنیم نباید ناقض حیات بوده، آن را به خطر بیاندازد. حق نداریم حیات موجودات را نا بحق به خطر بیندازیم.
حیات دارای ارزش ذاتی است و ما به مثابه انسان و موجودات عاقل موظف به صیانت از آنها هستیم.
اصل هشتم: کرامت ذاتی انسان و وجوب صیانت از آن
اصل بعد، کرامت ذاتی انسان و وجوب تحفظ بر آن است. خدای متعال به انسان کرامت ذاتی بخشیده و باید آن
را حفظ کرد. اگر تصرفاتی در چهارچوب و فرآیند زیستفناوری صورت ببندد که منتهی به نقض کرامت انسان
مِنْ أَجْلِ ذَلِکم کَتَبْنَا عملَى بمنِی إِسْرَائِیلَ أَنَّهُ ممنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسمادٍ فِی الْأَرْضِ « . شود، مشروع قلمداد نمیشود
فَکَأَنَّمما قَتَلَ النَّاسم جممِیعًا ومممنْ أَحْیماهما فَکَأَنَّمما أَحْیما النَّاسم جممِیعًا وملَقَدْ جماءمتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبمیِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ کَثِیرًا مِنْهُمْ بمعْدم
وم لقَد کرّمْنا بمنی آدمم وم حملناهُم فی البمرّ و البحر و رزقناهم من الطّیّبات « المائدة: ۳۲ ( و ( » ذَلِکم فِی الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ
) الإسراء: ۷۰ ( » و فضّلناهم علی کثیرٍ ممّن خَلقنا تَفضیلاً
اصل نهم: ضرورت حفظ و صیانت از نسل
اصل دیگر، تعظیم نسل و ضرورت حفظ و صیانت از نسل است. رفتاری که موجب شود نسل انسان و حتی نسل
دیگر حیوانات و احیاناً نسل نباتات منقرض شود، به ناحق، طی فرآیند زیستفناورانه، موجب انقراض نسل نوعی
از انواع حیوانات و نباتات زنده شویم، میتواند در فقه مهندسی ژنتیک محل تأمل و درنگ باشد.
اصل دهم: ارزش بدن و ضرورت محافظت از آن:
است. بدن نمیتواند نابجا مورد لطمه و آسیب قرار » تعزیز البدن و ضروره الحفاظ علیه « اصل دیگر، ارزش بدن یا
حق « و » حق التغذیه « و » حق الصحه « . بگیرد. ما نمیتوانیم فرآیندهایی را طی کنیم که به بدن آسیب زده باشد
و امثال آن در ذیل این بحث به دست میاید که فروع فقهیه مختلفی را میتواند تولید کند. » الترفه
اصل یازدهم: تسخیر
مورد بعد، اصل تسخیر است. به نظر ما دو اصل تسخیر داریم. بلکه سه عنوان میتواند در مباحث فقهیه به عنوان
است. بعضی آیات به چنین تسخیری » تسخیر الأکوان المادیه للإنسان « اصل تسخیر مورد توجه قرار بگیرد: یکی
اشاره دارد. خدای متعال، موجودات مادی را مُسخَّر انسان ساخته است. این تسخیر تکوینی است. بعضی از آیات،
کرد. » تسخیر تشریعی « که ظاهراً مشابه آیاتی است که مستند و مبنای این اصل اول است، را میتوان حمل بر اصل
بسا بتوان از آنها استفاده کرد که خدای متعال اراده فرموده است که تسخیر و تصرف بشر در موجودات زنده و
هو الذی خلق لکم ما فی الأرض « غیرنده با شرائط خاصی مشروع باشد در آنها تصرف کند. مثلاً مراد از آیهای مثل
این قسم باشد که تصرف بشر را در آنچه در زمین هست تشریع کرده، مشروع اعلام میفرماید. این هم » جمیعا
یک عنوان اصل تسخیر است. این تسخیر، تشریعی است.
کما اینکه اصل تسخیر دیگر هم وجود دارد. قرآن تصریح میفرماید بعضی از شما را به تسخیر بعضی دیگر در
آوردیم. این اصل تسخیر غیر از آن دو است. این قسم سوم از تسخیر یعنی تسخیر اجتماعی است.در اینجا مراد
این است که اصولاً و قهراً جامعه به طبقات مختلفی -البته نه به لحاظ ارزشی- تقسیم میشود. مراد تقسیمبندیهای
سرمایه دارانه و لیبرالیسی نیست. به طور قهری و طبیعی انسانها به گروههای اجتماعی گوناگونی تقسیم میشوند
و اصناف مختلفی به وجود میآید تا زندگی و حیات بتواند جریان پیدا کند. این همان چیزی است که مرحوم
علامه طباطبایی)ره( از آن به مثابه مبنای تشکل جامعه استفاده میکند. ایشان معتقد است انسان به نحوی است که
باید یکی، دیگری را مسخر کند و به خدمت بگیرد تا جامعه پدید آید و شئون و امور جامعه جریان پیدا کند.
اصل تسخیر «. منظور از تسخیر سوم همین معنی است. بنابراین ما سه اصل تسخیر داریم که مراد ما اولی است
خداوند متعال، اکوان و کائنات مادیه را مسخر انسان کرده تا در قبضة انسان باشد. این » الاکوان المادیه للانسان
میتواند در مباحث فقهی هم مورد توجه و تمسک قرار گیرد. البته باید حدود و ثغورش مشخص شود.
اصل دوازدهم: اصلحفظ و صیانت از حرث
مراد از این اصل آن است که بشر موظف به حفظ محیط زیست خویش است، هم برای دوره حیات نسل خود و
هم بمثابه امانتدار برای نسل های آینده. برخی از اصول مانند همین مورد میتواند دو وجهی انگاشته شود: قاعده
نظری جرو مبانی، و قاعده عملی جزو قواعد فقهی.
اصل سیزدهم: وظیفه مندی انسان بر پیشرفت
است. خدای متعال انسان را موظف ساخته است » توظیف الإنسان لتحقیق التقدُّم و التنمّیه و الحضاره « اصل سیزدهم
که پیشرفت را فراهم کند. خصلت پیشرفتورزی هم به لحاظ تکوینی در سرشت انسان تعبیه شده و انسان چون
کمالخواه است، دانش طلب است حقیقت جوست، ارزشهای متعالی را دوست میدارد، گرایش ذاتی به سمت
تعالی و تکامل و ارزشهای متعالی دارد، پیشرفتورز است. هم در نگاه اسلامی و دینی، به لحاظ شرعی، انسان
موظف است به پیشرفت، توسعه و تمدن دست پیدا کند و سبک زندگی خودش را اصلاح کند و ارتقاء بخشد.
ومإِلى ثَمودم أَخاهُم صالِحًا قالَ یا قَومِ « . این بمثابة اصلی است که از پارهای از آیات میتواند به دست آید
اعبُدُوا اللَّهم ما لَکُم مِن إِل هٍٰ غَیرُهُ هُوم أَنشَأَکُم مِنَ الأَرضِ وم استَعممرَکُم فیها فَاستَغفِروهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیهِ إِنَّ رمبّی
همین است که خدای متعال، شما را عامل عمران زمین قرار » واستعمرکم فیها « هود: ۶۱ ( مفهوم ( » قَریبٌ مُجیبٌ
داده است. شما باید در عالم و خاصه زمین، عمران و آبادانی ایجاد کنید. این یک اصل است و این اصل ما را به
تحصیل علم و توسعه دانش و بسط و توسعه فناوریها و ارتقاء بهره وری از طبیعت و کائنات حیه و غیر حیه، ملزم
میکند.
جمع بندی بحث
این موارد را از باب نمونه عرض کردم و اشارههای مختصری هم به کاربردهای هر یک از این اصول در مسائل
فرعی قابل طرح و مطرح شده در اقسام و حوزههای مختلف قلمرو فقه مهندسی ژنتیک شد. ما به همین مقدار
اکتفا میکنیم و بیش از این در مبانی بحث نمیکنیم. تنها از باب ذکر نمونه و اشاره به کاربرد بعضی از آنها بود.
جلسه بعد به تبیین إجمالی قواعد فقهیهی پرکاربرد و کثیر الاستعمال خواهیم پرداخت که در استنباط و اصطیاد
فروع فقه مربوط به مهندسی ژنتیک میتواند کاربرد داشته باشد. ان شاء الله.
خارج فقه #مهندسی_ژنتیک و جنگ بیولوژیک جلسه هفتم آیت الله #علی_اکبر_رشاد شنبه ۶ اردیبهشت ماه ۹۹ برگزاری آنلاین و مجازی از #مدرسه_فقاهت عضویت در کانال آیت الله علی اکبر رشاد
-





